وحدت ملّی و اصول ملّیت در قرون و ممالک مختلف واحد مقیاس مشترک ندارد، گاهی مذهب و اخلاق اجتماعی، زمانی نژاد یا «اتّحاد خون»، یا در جایی زبان و در جایی دیگر وحدت تاریخ یا اشتراک منافع اقتصادی تشکیل ملتها داده است. تشکیل ملّت حالیۀ ایران نیز تا حدّی همین طور میباشد؛ چه اختلاط اقوام مختلف با ایرانیان در قرون گذشته مسلّم میباشد. اگر نظر طولانیتری به عقب بیفکنیم مشاهده خواهیم کرد که اغلب ملل امروزه ترکیبی از اقوام مختلفاند. اما اینکه کدامیک از این عوامل اصلیتر و صحیحتر است مورد بحث و اختلاف علمای حقوق و سیاست میباشد.
در ایران وحدت ملّی ما متّکی به یگانگی نژاد، اشتراک مذهب و زندگی اجتماعی و وحدت تاریخ مدّت چندین هزار سال است. ادعای عثمانیها به آنکه نصف ایران ترک است یا فضولی تازیها از اینکه قسمتی از اهالی ایران عرب هستند به کلّی واهی و بیپایه هست؛ چه کاملاً معلوم است که مملکت ایران پیش از حملۀ عرب و تاخت و تاز مغول از نژاد ایرانی مسکون بوده و ترکها و عربها فقط با ملّت بومی درآمیخته، نه اینکه قائممقام آنها شده باشند. اگر در بعضی از نقاط مانند آذربایجان و قسمتی از سواحل خلیج فارس لسان ترکی و عربی زبان محلّی اهالی شده است به کلّی عارضی و منشأ و علّت آن کاملاً معلوم میباشد.
اگرچه ملّیت ایران به واسطۀ تاریخ پرافتخار چندین هزارساله از همسایهها مشخص است، ولی میتوان گفت که وحدت ملّی به واسطۀ اختلاف لسان میان ترکزبانهای آذربایجان و عربزبانهای خوزستان و فارسیزبانان سایر ولایات از حیث زبان ناقص میباشد؛ چه معلوم نیست تا کی مذهب مشترک عامل قوی در وحدت ملّی خواهد بود؛ زیرا عثمانیها به واسطۀ تبلیغات خود مغالطه میکنند و در تضعیف عامل مذهب میکوشند و چون آذربایجان ترکیزبان هستند میخواهند آنها را به جامعۀ خود بکشند. همین سوء قصد را نیز عربهای همسایه نسبت به ایرانیان همزبان خود دارند. البته باید با پیشبینی ضعف این عامل، عامل زبان را تقویت کنیم.
دکتر محمود افشار، آینده، سال دوم، شمارۀ 8، ص 559-562.
